آثار و ابنية تاريخي بناب

تاريخچة شهر بناب

شهر بناب در زمانهاي گذشته چندين بار مورد هجوم اقوام بيگانه قرار گرفته و به كلي ويران گرديده است و دليل اين امر را مي توان وجود تپه هاي ويران اطراف شهر دانست .بر روي سنگ نوشته هايي كه در كوههاي جنوبي اين شهر(قره قشون)قرار دارد ومتعلق به قرن هشتم و نهم هجري قمري است ،نقش و نگارهايي از سلاحهاي آن زمان وجود دارد كه بيانگر وقوع جنگ شديد در حوالي آن كوههابوده است.

عده اي وجه تسمية بناب را از دو كلمة بن و آب به معني ريشة آب و ته آب مي دانند و علت آن اينست كه با 2 متر كندن زمين ميتوان به آب رسيد.

 

مساجد

مسجد مهر آباد (بناب‌)      

معروفترين‌ اثر تاريخي‌ بناب‌ مسجد مهرآباد است‌ كه‌ مناره‌ بلند آن‌ نظر هر تازه‌ واردي‌ را به‌ خود جلب‌ مي‌كند. اين‌ مسجد تاريخي‌ درسال‌ 951 هجري‌ قمري‌ به‌ هزينه‌ بي‌بي‌ جان‌ خانم‌ دختر منصور بيگ‌ و در زمان‌ سلطنت‌ شاه‌ طهماسب‌ اول‌ صفوي‌ به‌ پايان‌ رسيده‌است‌ و باني‌ و تاريخ‌ ساخت‌ اين‌ مسجد در روي‌ كتيبه‌اي‌ مرمرين‌ كه‌ در گوشه‌اي‌ از ديوار شمالي‌ آن‌ نصب‌ گرديده‌ نوشته‌ شده‌ است‌.

مسجد مهرآباد بناب‌ داراي‌ ديوارهاي‌ آجري‌ و سقف‌ چوبي‌ و 36 ستون‌ چوبي‌ است‌ و بيرون‌ مناره‌ مسجد سر درب‌ آن‌ با كاشي‌پوشانده‌ شده‌ است‌. اين‌ مسجد در كنار ميداني‌ به‌ همين‌ نام‌ در شهر بناب‌ واقع‌ شده‌ است‌ و شامل‌ صحني‌ با صفا و شبستان‌ و مناره‌كاشيكاري‌ مي‌باشد. شبستان‌ اصلي‌ مسجد در ضلع‌ جنوبي‌ صحن‌ قرار گرفته‌ كه‌ بوسيله‌ چند پله‌ مي‌توان‌ بدان‌ راه‌ يافت‌. اين‌ شبستان‌بصورت‌ مستطيل‌ شكل‌ است‌ كه‌ در جانب‌ شمالي‌ آن‌ بالكني‌ جهت‌ استفاده‌ بانوان‌ احداث‌ شده‌ است‌. سقف‌ تير پوش‌ شبستان‌ رومي‌30 ستون‌ بلند چوبي‌ دارد كه اين‌ ستونها بر روي‌ پله‌هاي‌ ساده‌ سنگي‌ استوار شده‌ و سرستونهاي‌ آن شبيه‌ سرستونهاي ‌مسجد ملارستم‌ مراغه‌ و مسجد گزاوشت‌ بناب‌ مي‌باشد. سرستونها‌ داراي‌ مقرنس‌ و سقف‌ داراي‌ نقاشي‌ هائي‌ مشتمل‌برنگاره‌هاي‌ گياهي‌ تزئيني‌ و طرحهاي‌ ترنجي‌ مانند بارنگهاي‌ قرمز و زرد و سبز و آبي‌ و نارنجي‌ است‌.

در وسط‌ ديوار جنوبي‌ شبستان‌ محرابي‌ نسبتاً ساده‌ در دو سوي‌ آن‌ دو پنجره‌ بزرگ‌ قرار دارد و در ديوار شرقي‌ و غرب‌ در قسمت‌بالكن‌ زنانه‌ هر طرف‌ پنج‌ پنجره‌ و در زير آنها پنج‌ در ورودي‌ قرار دارد. مسجد جامع‌ مهرآباد بناب‌ داراي‌ اهميت‌ خاص‌ و استثنائي‌ دربين‌ مساجد منطقه‌ مي‌باشد. علت‌ اين‌ امر وجود كتيبه‌ تاريخ‌ داري‌ است‌ كه‌ در ديوار شمالي‌ آن‌ با سنگ‌ مرمر نصب‌ شده‌ است‌. كنارمسجد مناري‌ به‌ چشم‌ مي‌خورد كه‌ مزين‌ به‌ كاشيهاي‌ فيروزه‌اي‌ است‌.

 

مسجد ميدان‌

اين‌ مسجد در كنار يكي‌ از ميادين‌ بناب‌ كه‌ بنام‌ گزاوشت‌ معروف‌ است‌ قرار گرفته‌ و به‌ همين‌ جهت‌ نزد اهالي‌ به‌ مسجد ميدان‌ شهرت‌يافته‌ است‌. در مسجد ميدان‌ بناب‌ هيچ‌ گونه‌ كتيبه‌اي‌ ديده‌ نمي‌شود ليكن‌ به‌ علت‌ شباهت‌ اين‌ مسجد با مساجد ديگر منطقه‌ مي‌توان‌آن‌ را متعلق‌ به‌ دوره‌ صفويه‌ دانست‌. به‌ علت‌ استقرار شبستان‌ برروي‌ يك‌ تپه‌ باستاني‌ كف‌ شبستان‌ 2 متر از خيابان‌ بلندتر بوده‌ وبوسيله‌ 8 پله‌ با خيابان‌ ارتباط‌ مي‌يابد.

شبستان‌ مسجد فضايي‌ مستطيل‌ شكل‌ است‌ كه‌ سقف‌ آن‌ برروي‌ 12 ستون‌ چوبي‌ در سه‌ رديف‌ چهار تايي‌ قرار گرفته‌ است‌. ورودي‌شبستان‌ در وسط‌ ضلع‌ شمالي‌ و در امتداد خيابان‌ مجاور واقع‌ شده‌ است‌. در تمامي‌ ضلع‌ شمالي‌ مسجد بالكني‌ به‌ عرض‌ 3 مترجهت‌ بانوان‌ ايجاد كرده‌ اند و كف‌ بالكن‌ بوسيله‌ تيرهاي‌ چوبي‌ برروي‌ 6 ستون‌ چوبي‌ استوار شده‌ كه‌ اين‌ ستونها با سرستونهاي‌ تزئيني‌ تا زير سقف‌ شبستان‌ ادامه‌ مي‌يابد. آنچه‌ اين‌ مسجد را به‌ صورت‌ جالب‌ توجه‌ درآورده‌ ستونها و سرستونهاي‌ چوبي‌ و تزئينات‌زيبا و هنرمندانه‌ آن‌ است‌. اين‌ ستونها كه‌ همه‌ آنها هشت‌ ضلعي‌ هستند بر روي‌ يك‌ پايه‌ كوتاه‌ و ساده‌ زينت‌ داده‌ شده‌اند روي‌ تمامي‌سطح‌ صندوقه‌هاي‌ تيرهاي‌ حمال‌ تخته‌ كوبي‌هاي‌ سرستون‌ها و نقاشي‌هاي‌ گياهي‌ و ترنجي‌ پوشانده‌ است‌ كه‌ با وجود گذشت‌ زمان‌ وغبار گرفتگي‌ روي‌ نقاشي‌ها هنوز هم‌ از جلوه‌اي‌ خاص‌ و زيبا برخورداراست‌.

 

مسجد اسماعيل‌ بيگ‌

مسجد اسماعيل‌ بيگ‌ پس‌ از مساجد مهرآباد و ميدان‌ يكي‌ از بناهاي‌ زيبا و مستحكم‌ بناب‌ است‌ كه‌ به‌ فاصله‌اي‌ كم‌ از مسجد جامع‌قرار گرفته‌ است‌. اين‌ بنا از نقطه‌ نظر ساختمان‌ و همچنين‌ ايواني‌ كه‌ در جلو شبستان‌ آن‌ ساخته‌ شده‌ است‌ يكي‌ از آثار جالب‌ و ديدني‌دوران‌ صفويه‌ است‌. ايوان‌ تا آنجا كه‌ ممكن‌ بوده‌ پرشكوه‌ و جالب‌ بنا شده‌ است‌ و چهار ستون‌ چوبي‌ آن‌ داراي‌ سرستونهاي‌ زيبايي‌مي‌باشد. از اين‌ لحاظ‌ گوشه‌اي‌ از ايوانهاي‌ عالي‌ قاپو و چهل‌ ستون‌ اصفهان‌ را به‌ خاطر مي‌آورد.

ديوارهاي‌ ايوان‌ آجري‌ با تزئينات‌ ساده‌ خفته‌ راسته‌ طرحهائي‌ را به‌ نمايش‌ مي‌گذارد. در بالاي‌ در ورودي‌ و طرفين‌ آن‌ مجموعاً 5پنجره‌ ارسي‌ به‌ چشم‌ مي‌خورد كه‌ داراي‌ شيشه‌ رنگي‌ بوده‌ و بعضي‌ از آنها شكسته‌ است‌. با عبور از در چوبي‌ قديمي‌ كفش‌ كن‌كوچك‌ مشاهده‌ مي‌شود كه‌ بوسيله‌ نرده‌اي‌ چوبي‌ از شبستان‌ جدا مي‌شود. قسمت‌ زنانه‌ مسجد بالكني‌ است‌ كه‌ در بالاي‌ همين‌قسمت‌ قرار دارد براي‌ ورود به‌ اين‌ بالكن‌ مي‌توان‌ از راه‌ پله‌اي‌ كه‌ در سمت‌ غربي‌ شبستان‌ است‌ استفاده‌ نمود. در جلو پله‌ كفش‌كن‌ ونير در قسمتي‌ از آن‌ اتاقكي‌ است‌ كه‌ محل‌ شربت‌ خانه‌ و چاي‌ خانه‌ زنانه‌ بوده‌ است‌. شبستان‌ شامل‌ هشت‌ ستون‌ چوبي‌ باسرستونهاي‌ مقرنس‌ زيبا و ته‌ ستون‌ سنگي‌ مي‌باشد كه‌ سقف‌ بزرگ‌ چوبي‌ بر آنها گرديده‌ است‌. فضاي‌ شبستان‌ بسيار ساده‌ است‌ وفقط‌ در شبكه‌بنديهاي‌ پنجره‌ از شيشه‌هاي‌ رنگي‌ استفاده‌ شده‌ كه‌ در هنگام‌ تلألو نور خورشيد به‌ فضاي‌ داخل‌ مسجد جلوه‌اي‌ خاص‌مي‌بخشد. مصالح‌ ساختماني‌ اصلي‌ بنا را سنگ‌ و آجر و چوب‌ تشكيل‌ مي‌دهد.

 

مسجد كبود

اين مسجد از آثار دوره صفويه به شمار مي آيد و به شمارة ثبت 4/16/3دردفتر ثبت آثارملي كشور به ثبت رسيده است.

نماي جنوبي شبستان سه طاق در بيرون دارد كه طاق مياني پشت محراب شبستان واقع شده است.در داخل طاقهاي طرفين دو پنجرة بلند تعبيه گرديده است كه كار نورگيري و تهويه هواي شبستان را انجام مي دهند.

 

مسجد زرگران

مسجد زرگران بناب يكي از مساجد ثبتي حفاظتي است كه درخيابان زرگران بناب قرار گرفته است.زماني در مسير

شمال به جنوب كشور قرار گرفته كه با احداث جاي جديد فعلي اين راه رونق خودرا از دست داده و مسجد نيز به فراموشي سپرده شده و تخريب شده است. اخيرا ميراث فرهنگي بناب اقدام به باز سازي مسجد نموده و قرار است تمامي آن را بازسازي كند.اين مسجد مانند مسجد اسماعيل بيگ و مسجد كبود مربوط به دورة صفوي است.سقف مسجد بوسيلة8 ستون با سر ستونهاي مقرنس كاري شده و خوش رنگي كه به سر ستونهاي مسجد اسماعيل بيگ و مسجد كبود شباهت بسيار دارد نگاه داشته شده است.صندوق شاه تيرها مزين به اشكال هندسي جالبي است.ايوان فعلي مسجد بعدها به آن اضافه شده است.شهر بناب صاحب مساجد قديمي و ارزشمند بسياري بوده كه در طول تاريخ بدليل اعمال نظر شخصي و عدم رسيدگي و مرمت از بين رفته اند.از آن جمله مي توان مسجد حاجي رضا ،مسجدسليمان ومسجد آقا سليم را نام برد.

 

پلها

پل پنج چشمه

پل زيباي پنج چشمه پلي است تاريخي به فاصله600 متر از ضلع شرقي جاده كمربندي شرق بناب بر روي رودخانه صافي كه عرض آن در اين قسمت به بيش از 60 متر ميرسد،قرار گرفته است.

اين پل باستاني داراي پنج دهنه بشكل طاق جناقي از آجرهاي چهار گوشي قرمز ميباشد.طول پل 50 متر و عرض آن 8/4 متر است،كه در طرفين عرض پل ديوار، جانپناهي به ارتفاع 1متر وجود دارد.دهنة بزرگ پل ابعادي معادل 9/5*6/5 متر دارد.

اين پل همه روزه مورد استفادة عابرين قرار مي گيرد و در گذشته پل ارتباطي بين شهرهاي آذربايجان شرقي و كردستان بوده و محل عبور و مرور زوار عتبات عاليه نيز بوده است.

 

ديگر آثار

   از ديگر آثار باقيمانده شهرستان بناب ميتوان به موارد ذيل اشاره كرد:

برج نگهباني دروازة قديم بناب كه متعلق به قرن هشتم ه.ق است. منطقة قره قشون بناب كه داراي سنگ نبشته ها و سنگ قبرهاي مربوط به قرن چهارم ه.ق مي باشد. حمام مهر آباد بناب كه باني آن بي بي جان خانم دختر منصور بيگ و تاريخ احداث آن 956 ه.ق است. قلعةويران شدة قزلار قلعه سي در قره قشون بناب كه به دورة ساسانيان متعلق است. گورستان زوارق بناب كه داراي سنگ و قبرهايي مربوط به قرن 6 ه.ق است. ديوارقلعة بناب متعلق به دورة سلجوقيان. برج كبوتر در آقا جاري بناب مربوط به دورة قاجاريه. تپه باستاني موش تپه سي در منطقة تازه كندي قره قشون بناب كه در آن آثاري مربوط به 5 الي 6 هزار سال پيش يافت شده است. دروازه قديمي و نگهباني و پايگاه قره قشون در منطقة قره قشون بناب مربوط به قرن هشتم ه.ق .

 

 

منابع:

  1. خاماچي. بهروز، فرهنگ جغرافياي آذربايجان شرقي، انتشارات سروش، 1370
  2. سيستاني. ايرج، نگاهي به آذربايجان شرقي ج 1 و 2، انتشارات رابزن، 1369
  3. مرواريد بويس، مراغه افرازه روز، اسقند 1360