ويژگيهاي جغرافياي تاريخي و سياسي، اداري شهرستان بستان‌آباد

 

در اين بخش ابتدا ويژگيهاي تاريخي و باستاني شهرستان بستان آباد به طور مختصر مورد بررسي قرار مي‌گيرد و در قسمت بعدي موقعيت سياسي و اداري شهرستان بستان آباد در آذربايجان شرقي به صورت مشروح و با اطلاعات به روز بيان مي‌شود.[1]

 

ويژگيهاي جغرافياي تاريخي شهرستان بستان‌آباد

هسته اصلي شهرستان بستان‌آباد، دهستاني به نام اوجان (شرقي، غربي) است كه در محل شهر باستاني و گمشده تاريخي اوجان بنا شده است. نام اوجان از قرن ششم به بعد در اكثر سفرنامه‌ها و كتابهاي تاريخي آمده است ياقوت حموي مي‌نويسد: «اوجان شهركي است در آذربايجان كه با تبريز ده فرسخ فاصله دارد. در راه ري واقع شده بازار و بارو دارد و خرابي در آن راه يافته است.»

در جريان سالهاي بين 740 تا 806 هجري قمري، حوادث مهمي در اوجان روي داد تا اين كه امير تيمور هنگام عزيمت به تبريز چند روز در قصر غازاني اوجان به استراحت پرداخت، علما، سادات و عرفاي تبريز در مجالس مباحثه در حضور وي شركت كردند. در سال 823 هجري قمري قرايوسف تركمان، در اوجان از دنيا رفت. در 839 هجري قمري فرمانروايي آذربايجان از طرف شاهرخ به امير جهانشاه در اوجان واگذار شد.

مبدإ تكامل بستان‌آباد را بايد از سال 1209 هـ .ش يعني انحراف جاده تهران و تبريز از قريه حاج‌آقا به بستان‌آباد به حساب آورد. در اين زمان بود كه بستان‌آباد از انزواي بن بستي آزاد گرديد و بتدريج به سوي تكامل حركت نمود و ادارات دولتي برحسب مقتضيات با گذشت زمان به وجود آمد. در زمانهاي قديم بستان‌آباد بر سر راههاي شهرهاي بزرگ واقع بوده و در اثر آن كاروانسراها و بازارهاي متعددي در آن وجود داشته‌اند كه نشانگر تمدن بالاي اين شهر مي‌باشند. همچنين بستان‌آباد به دليل داشتن آب و هواي خوش و مراتع و مرغزارها و تفرجگاهها مكاني براي اتراق و تفرج پادشاهان به حساب مي‌آمده است.

كه اوقات فراغت بسياري از پادشاهان و خصوصاً پادشاهان مقيم آذربايجان در آن سپري مي‌شد. بطور كلي بستان‌آباد در تاريخ، قرارگاه لشكريان سپاه ايران در هر حكومتي محسوب مي‌شده است كه براي جنگ با روسيه و عثماني در آنجا اتراق مي‌كرده و از آنجا سپاهيان را به شمال يا شرق هدايت مي‌كرده‌اند.

از نظر وجه تسميه شهر بستان‌آباد بايد گفته شود كه اين شهر قبلاً يك قلعه از مزارع سرسبز و باصفاي شهر اوجان بوده است كه از زمان شاه عباس بستان‌آباد در آن بنا شده است و بدليل اينكه محل بناي بستانن آباد باغ ميوه ، درختكاري و چمن سرسبز بوده است با همين نام از اين شهر ياد شده است.

بستان آباد بدليل بين راهي بودن بستر حوادث مختلفي بوده است و در اثر اين حوادث شكل و فرم شهر از تمام جهات هر از چند گاهي دگرگون شده است. در تاريخ حاضر مي توان به همگام بودن اين شهر با انقلاب اسلامي در قيام عليه طاغوت اشاره كرد. بعد از انقلاب نيز در صحنه جنگ مردم غيور و شهيدپرور بستان آباد حضوري درخشان داشته‌اند و شهيدان زيادي در راه اسلام و وطن نثار كرده‌اند و هم اكنون نيز مشغول سازندگي اين شهر مي باشند

 

بخشهاي اين شهرستان عبارت از بخش مركزي با دهستانهاي مهرانرود مركزي، اوجان غربي،شبلي، قوريگل، مهرانرود جنوبي به مركزيت بستان آباد و بخش تيكمه داش با دهستانهاي عباس غربي، عباس شرقي، اوجان شرقي و سهند آباد به مركزيت تيكمه‌داش مي باشند.

اين شهرستان در شرق شهرستان تبريز و جنوب شهرستان هريس واقع شده است و شهرستانهاي ميانه و سراب، حدود شرقي و شهرستان هشترود حدود جنوبي آن را مي پوشانند. حدود غربي شهرستان بستان آباد بخط مستقيم از 15 كيلومتري شرق شهر تبريز آغاز و 75 كيلومتر به سمت جنوب شرقي كشيده شده است. مركز اين شهرستان نيز به خط مستقيم در47 كيلومتري جنوب شرقي شهر تبريز و در محور ارتباطي استان با مركز كشور قرار دارد.

 

ويژگيهاي جغرافياي طبيعي شهرستان بستان آباد

موقعيت، حدود و وسعت

شهرستان بستان آباد منطقه‌اي كوهستاني است. سراسر جنوبش را كوهستان پر برف و بلند سهند پوشانيده است و شمال آن در امتداد كوههاي بزقوش مي‌باشد. غرب اين شهرستان را دنباله كوههاي موروداغ و بزقوش به نام «تك التي» و گردنه معروف شبلي قرار گرفته است.

مساحت اين شهرستان 5/2767 كيلومتر مربع مي باشد كه 9/5 درصد از كل وسعت استان را دربرمي‌گيرد كه از اين حيث نهمين شهرستان استان محسوب مي‌شود. ارتفاع عمومي شهرستان بستان‌آباد از سطح درياهاي آزاد ما بين 1600 الي 3700 متر قرار دارد از نظر موقعيت رياضي شهرستان بستان‌آباد در بين مدارات 37 درجه و 33 دقيقه و 6 ثانيه تا 38 درجه و 5 دقيقه و 34 ثانيه عرض شمالي و نصف‌النهارات 46 درجه و 28 دقيقه و 27 ثانيه تا 47 درجه و 14 دقيقه و 48 ثانيه طول شرقي از نصف‌النهار گرينويچ قرار گرفته است.

 

كوههاي شهرستان بستان‌آباد

مرتفع‌ترين نقطه اين شهرستان قلل 3700 متري مجموعه آتشفشاني سهند محسوب مي‌شود و دره رودخانه شهر چاي در جنوب شرقي كه در حكم محور ارتباطي طبيعي بستان‌آباد با ميانه است و دره رودخانه اوجان در شمال غرب با 1700 و 1600 متر ارتفاع از سطح دريا پست‌ترين مناطق اين شهرستان به شمار مي‌روند.

واحد كوهستاني تك التي، در بالاي قوريگل با 2645 متر ارتفاع كه از سمت غرب به طرف كوههاي شمال شهر تبريز كشيده شده است، در گوشه شمال غربي شهرستان جاي دارد و منتهي اليه غربي رشته كوه بزغوش و قلل و دامنه‌هاي آن نيز منظر شرقي شهرستان را بوجود آورده‌اند. از طرف ديگر قلل و دهانه‌هاي آتشفشاني سهند و دره‌هاي مرتفع آن، ويژگيها و چشم‌انداز مورفولوژيك غربي و جنوبي آنرا شكل داده‌اند. پيوستگي خط‌الراس اين دو واحد كوهستاني كه در مشرق و غرب شهرستان قرار دارند. منطقه را به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم كرده كه شيب عمومي دامنه شمالي به سمت شمال شرق و دامنه‌هاي جنوبي به سمت جنوب شرق مي‌باشد. بدين ترتيب شهرستان بستان‌آباد كه در دامنه‌ها و قلل شرقي سهند و دامنه‌هاي غربي بزغوش قرار گرفته است در محدوده خود فاقد دشت يا جلگه كم شيب قابل توجهي مي‌باشند.

به طور كلي شهرستان بستان‌آباد منطقه‌ايست كوهستاني كه سراسر قسمت جنوبش را كوههاي پر برف و مرتفع پوشانده است.

شمال آن همانطور كه گفته شد در امتداد كوههاي بزغوش و غرب اين شهرستان در امتداد كوههاي موروداغ به ارتفاع 2960 متر در دنباله كوههاي موروداغ و بزغوش بنام تك التي و گردنه معروف شبلي قرار گرفته است. مرتفعترين نقطه شهرستان كوه سهند به ارتفاع 3772 متر مي‌باشد.

ارتفاعات مهم اين شهرستان كوههاي سهند به ارتفاع 3722 متر، شبلي به ارتفاع 1554 متر، آلتي به ارتفاع 2560 متر، بيوك داغ به ارتفاع 2960 متر، قباق داغ به ارتفاع 2904 متر، دروانه داغ به ارتفاع 2954 متر، بزداغ به ارتفاع 3605 متر و حيدربابا مي‌باشند. براي داشتن اطلاعات بيشتر در مورد اين كوهها بعضي از آنها به صورت مختصر توضيح داده مي‌شود.

كوهستان سهند

سهند يكي از بزرگترين برجستگيهاي آذربايجان و از مهمترين كوههاي آتشفشاني خاموش ايران است كه ارتفاع قابل ملاحظه آن مولود تراكم توفها و خاكسترهاي آتشفشاني بوده كه در زمانهاي خيلي قديم از دل كوه بيرون ريخته است. اين كوه در قسمت غربي شهرستان بستان‌آباد قرار گرفته و اين شهرستان را از شهرستان تبريز و مراغه جدا مي‌سازد.

بلندترين قله سهند بنام جام داغي به ارتفاع 3722 متر از تعداد زيادي قله‌هاي آذرين تشكيل يافته است كه بلندي 17 قله آن از 3000 متر تجاوز مي‌نمايد. تمايز سهند با كوههاي غربي ايران ويراني قلل بعضي كوههاي آن است. به جاي ارائه يك قله منفرد مخروطي مانند سبلان سه قله مرتفع را در روي خطي به طول 12 كيلومتر ارائه داده است.

از قلل معروف كوهستان سهند در شهرستان بستان‌آباد مي‌توان به بيوك داغ، قباق داغ، اروانه داغ و قطور داغ اشاره كرد كه آبهاي جاري در دره‌هاي اين كوههاي بلند و برفگير سرچشمه رودهايي نظير اوجان چاي مي‌باشند.

 

 

موروداغ

رشته كوه موروداغ در محدوده شمالي شهرستان بستان‌آباد به صورت غربي‌ـ‌شرقي كشيده شده است . كوه مورو در شمال تبريز به كوه بهلول متصل مي‌شود. اين رشته كوه در گردنه مايان، از شمال تبريز گذشته به گردنه شبلي در مسير جاده تهران‌ـ‌تبريز منتهي مي‌شود. دنباله رشته كوه موروداغ در جهت شرق، از كوه تك آلتي و شبلي و شمال درياچه قوريگل عبور كرده، جاده بستان‌آباد به سراب را قطع مي‌نمايد و دنباله‌اش به رشته كوه بزغوش مربوط مي‌شود. بلندترين قله موروداغ 2210 متر ارتفاع دارد. معروفترين قلل آن، چلّه‌خانه، پير موسي و خواجه مرجان است.

 

غارهاي شهرستان بستان‌آباد

غار آغ بولاق

اين غار در قسمت جنوبي روستاي قره چمن بخش تيكمه داش شهرستان بستان آباد، كه در كنار جاده تبريز – تهران قرار دارد، واقع گرديده است. اين غار از نوع غارهاي استالاكتيت بوده و با عرض دهانه آن حدود دو متر مي باشد. دسترسي به غار مذكور از روستاي قره چمن امكان پذير است . غار آغ بولاق سالانه مورد بازديد بسياري از كوهنوردان علاقمند به غار و زيباييهاي آن قرار مي گيرد.

 

غار اسكند

غار اسكندر در 30 كيلومتري تبريز و جنوب گردنه شبلي در روستاي سعيد آباد واقع شده است و دسترسي به آن از طريق جاده ترانزيتي تبريز – تهران ميسر است . عرض دهانه اين غار حدود 5 متر است و ديواره هاي آن داراي استالاكتيت هاي جالب توجهي مي باشد هر ساله تعدادي از علاقمندان و كوهنوردان از اين غار ديدن مي كنند.

 

دشت بستان‌آباد

دشت بستان‌آباد دره كوچكي است كه بين توفهاي آبرفتي ارتفاعات سهند و سازندهاي دوره ميوسن واقع شده است يا به عبارت ديگر در واقع دشت بستان‌آباد دره‌هاي باريك رودخانه اوجان چاي و شعب آن مي‌باشد كه توسط آبرفتهاي جوان رودخانه‌اي عهد حاضر پوشيده شده است. ضخامت رسوبات آبرفتي در اغلب نقاط كمتر از 50 متر مي‌باشد كه در قسمتهاي جنوبي و جنوب شرقي دشت، دانه درشت و در نواحي شمالي دانه‌ريز است. حوزه‌هاي عميق دشت در حدود روستاهاي بنه كهل و شاهمر به ضخامت 150 متر ديده شده است.

مساحت دشت بستان‌آباد 12500 هكتار است كه از اين مقدار 9564 هكتار (5/76 درصد) به مصارف زراعي اختصاص داشته است كه شامل 5345 هكتار اراضي كشاورزي آبي و 4219 هكتار اراضي كشاورزي ديم مي‌باشد. ميزان آب مصرفي بخش كشاورزي دشت بستان‌آباد در سال 1370 معادل 578/58 ميليون متر مكعب برآورد شده است كه از منابع آب زيرزميني تأمين مي‌شود. اين دشت در بعضي از نواحي مخصوصاً در كنار جاده بستان‌آباد ‌ـ ‌‌سراب بسيار ديدني و سرسبز مي‌باشد و مورد استفاده تفرجگاهي قرار مي‌گيرد.

 

منابع آب شهرستان بستان‌آباد

در اين قسمت از مطالعات، منابع آب شهرستان بستان‌آباد در سه قسمت آبهاي سطحي، آبهاي زيرزميني و آبهاي راكد مورد بررسي قرار مي‌گيرد.

 

آبهاي سطحي شهرستان بستان‌آباد

محدوده شهرستان بستان‌آباد، محل عبور و مرز مشترك حوضه‌هاي آبريز درياي خزر و درياچه اورميه مي‌باشد. اين شهرستان، توسط ارتفاعات و دامنه‌هاي مابين رشته كوه بزقوش و كوههاي سهند، به دو حوضه شمالي و جنوبي تقسيم شده است. قسمت شمالي كه از نظر وسعت، فراتر از حوضه جنوبي مي‌باشد، بجز منطقه كوچكي از آن كه حوضه بسته قوريگل را تشكيل مي‌دهد. مابقي قسمتي از حوضه آبريز اروميه مي‌باشد كه جريانهاي سطحي آن از طريق مجاري سعيدآباد، كر، اوجان و اسب‌آباد و در نهايت به وسيلة رودخانه آجي‌چاي به درياچه اروميه مي‌ريزد. قسمت جنوبي شهرستان در حوضه آبريز درياي خزر قرار گرفته كه آبخيز فوقاني رودهاي قرانقو و شهر چاي و حومه مي‌شود. اين دامنه در محل سرچشمه رودهاي قپان، آلمالو، چيني بلاغ، بهادر، مغامير، شهر چاي و قره‌چمن چاي مي‌باشد كه همگي از طريق رودهاي قرانقو و شهر چاي به قزل اوزن مي‌پيوندند. در اينجا براي شناخت بيشتر رودهاي اين شهرستان به شرح مختصر مهم‌ترين آنها مي‌پردازيم.

 

رودخانة اوجان

اوجان رود رژيم اصلي شهرستان بستان‌آباد است كه از سرشاخه‌هاي متعددي تشكيل مي‌شود اگر چه اكثر شاخه‌ها داراي جريان دائمي آب هستند ولي بعلت استفاده زراعي دهات بالا دست‌،‌ آب اوجان چاي در تابستان به آجي‌چاي نمي‌رسد. شاخه‌هاي مهم رودخانه اوجان به شرح ذيل مي‌باشند.

ـ سرشاخه اصلي اوجان چاي كه در مسير جنوب غربي به شمال شرقي جريان يافته و آب آن مورد استفاده زراعي آباديهاي خاتون‌آباد، نوفرومياردان قرار مي‌گيرد.

ـ رود گلاخانه كه آب آن در آباديهاي نوجه‌ده، اورشات، تسين آب، گلاخانه و مياردان مورد استفاده زراعي واقع مي‌شود.

ـ بنه گهل‌سويا اسب آباد چاي كه مورد بهره‌برداري آباديهاي اسب‌آباد، بنه گهل و اشرف‌آباد واقع مي‌شود.

ـ گل قاسم چاي كه به مصرف زراعي آباديهاي نوشهر، خليفه، گل قاسم و قره‌بابا مي‌رسد.

ـ شيروانچاي كه در آبادي شيروانه‌ده به مصارف زراعي مي‌رسد.

ـ‌ گرگان‌رود كه در روستاهاي امين‌آباد، اسفنگره و گرگان مورد بهره‌برداري واقع مي‌شود.

سرشاخه‌هاي مذكور در حوالي بستان‌آباد به همديگر ملحق مي‌شوند. آب اوجان رود تا شهرستان بستان‌آباد شيرين است ولي در حدود آبادي كرانچه از اراضي نسبتاً شور عبور نموده و قدري شوري مي‌شود و پس از دريافت آب خشر، ميزان املاح محلول در آب، مقدار زيادي بالا مي‌رود و در غرب آبادي تازه‌كند با عبور از ارتفاعات نمكزار، ميزان املاح افزايش مي‌يابد. آب اوجان رود هر چند ماه از سال در منطقه بستان‌آباد به پايين، به علت استفاده در روستاهاي بالا دست خشك مي‌شود.

 

رودخانه آق‌چاي

رود آق‌چاي از ارتفاعات تك آلتي (2645 متر) و شمال گردنه شبلي سرچشمه گرفته و به رودخانه آجي‌چاي مي‌ريزد. اين رودخانه از شاخه‌هاي متعددي تشكيل شده كه داراي جريان دائمي و آب شيرين مي‌باشند و مورد استفاده زراعي آباديهاي آلانق، تركه‌واري و كُر قرار دارند. آب رودخانه در ده كيلومتري محل الحاق به آجي‌چاي براثر عبور از اراضي آباديهاي گويجاق و اميدجه مشهور گشته و سپس وارد آجي‌چاي مي‌شود.

 

رودخانه سعيدآباد چاي

اين رود از دامنه‌هاي شمالي سهند و بلنديهاي هرم‌داغي سرچشمه گرفته و در نزديكي آبادي گمند به آجي‌چاي مي‌ريزد. اين رودخانه از شاخه‌هاي متعدد زير تشكيل شده است:

ـ شاخه كندول كه آب زراعي آبادي كندول را تامين مي‌كند.

ـ آب شبلي كه از ارتفاعات شبلي جريان مي‌يابد.

ـ كور چشمه كه قسمتي از اراضي مزروعي آبادي اسكندر را مشروب مي‌كند.

ـ گيلان درويش كه از آبادي ملك كيان عبور نموده و در جوار آبادي كاودار (جوار) به سعيدآبادچاي مي‌ريزد.

ـ شور سر با آب شور و غير قابل استفاده زراعي در نزديكي آبادي تويقون به سعيدآباد چاي مي‌ريزد.

ـ رودخانه سعيدآباد چاي با جريان دائمي و آب شيرين در آباديهاي رونارخانه، متنق، ايرانق، سعيدآباد، كندول، اسكندر، ملك‌كيان، كاودار(جوار)، تويقون و كمند مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد.

 

رودخانه شهر چاي

اين رود از سرچشمه هاي واقع در جنوب و جنوب غربي الخلج تيكمه داش سرچشمه مي گيرد و پس از طي مسافت طولاني در كنار جاده بستان آباد – ميانه در نزديكي شهر ميانه به رودخانه قرانقو مي پيوندد.

 

 

آثار و ابنية تاريخي بستان آباد

تاريخچة بستان آباد

 

شهر بستان‌ آباد در جنوب‌ شرقي‌ تبريز قرار گرفته‌ است‌ و مركز بخش‌ بستان‌ آباد مي‌باشد كه‌ تقريباً در محل‌ شهرك‌ باستاني‌ اوجان‌ قرارگرفته‌ است‌. نام‌ اوجان‌ از قرن‌ ششم‌ به‌ بعد در اكثر تواريخ‌ و كتابهاي‌ مربوطه‌ به‌ ثبت‌ رسيده‌ است‌.

ياقوت‌ حموي‌ مي‌نويسد: «اوجان‌ شهركي‌ است‌ در آذربايجان‌ و با تبريز ده‌ فرسخ‌ فاصله‌ دارد، در راه‌ ري‌ واقع‌ شده‌، من‌ آنجا را ديدم‌،بارو و بازاري‌ دارد ولي‌ خرابي‌ بر آن‌ راه‌ يافته‌ است‌.» حمدالله‌ مستوفي‌ مي‌نويسد: «اوجان‌ از اقليم‌ چهارم‌ است‌ و در دفاتر قديم‌ آن‌ را از توابع‌ ناحيت‌ مهرانرود شمرده‌اند. آن‌ را بيژن‌ بن‌ گيوبن‌ گودرز ساخت‌. غازان‌ خان‌ تجديد عمارتش‌ كرد و از سنگ‌ و گچ‌ بارو كشيد وشهر اسلام‌ خواند و دارالملك‌ ساخت‌، دور باروي‌ غازاني‌ سه‌ هزار گام‌ بود...»

خواجه‌ رشيد الدين‌ فضل‌ الله‌ در «تاريخ‌ مبارك‌ غازاني‌» همه‌ جا، اوجان‌ را شهر اسلام‌ خوانده‌ است‌ و شرح‌ جالبي‌ دربارة‌ جشن‌بزرگي‌ كه‌ غازان‌ خان‌ در اوجان‌ بر پا داشته‌ آورده‌ است‌. بعد از غازان‌ خان‌ نيز اين‌ شهر همچنان‌ معمور و پايتخت‌ ييلاقي‌ بود و درمراتع‌ اطراف‌ رودخانة‌ اوجان‌ اقامتگاه‌ تابستاني‌ اردو شمرده‌ مي‌شد. حوادث‌ تاريخي‌ متعددي‌ هم‌ در اين‌ منطقه‌ به‌ وقوع‌ پيوسته‌است‌، مانند مرگ‌ قرايوسف‌ تركمان‌ سر سلسلة‌ فرمانروايان‌ قراقويونلو در اوجان‌، كه‌ در سال‌ 823 هـ ق‌ اتفاق‌ افتاد و واگذار كردن‌حكومت‌ آذربايجان‌ از طرف‌ شاهرخ‌ به‌ امير جهانشاه‌، كه‌ در پانزدهم‌ شوال‌ 839 هـ ق‌ اتفاق‌ افتاده‌ است‌.

تمام‌ حوادث‌ و اتفاقاتي‌ كه‌ به‌ وقوع‌ پيوسته‌ است‌ به‌ مرور باعث‌ انهدام‌ و ويراني‌ اين‌ شهر قديمي‌ شده‌ است‌ به‌ گونه‌اي‌ كه‌ اكنون‌ حتي‌نشانه‌اي‌ از آن‌ باقي‌ نمانده‌ است‌ و فقط‌ رودخانه‌ و روستايي‌ به‌ نام‌ اوجان‌ در اين‌ منطقه‌ ديده‌ مي‌شود. همان‌ روستاي‌ اوجان‌ نيز به‌شهرستان‌ بستان‌ آباد كنوني‌ تبديل‌ شده‌ است‌.

در اين شهرستان آثار و ابنية اندكي وجود دارد كه به اختصار اشاره مي كنيم

عمارت نايب‌السلطنه: اين عمارت در سال 1212 ه .ق بنا گرديده است و اكنون از آن خرابه‌اي باقي است.

نادر تپه‌سي: در اينجا آثار بنايي ديده مي‌شود كه گويا نادر شاه در آنجا اقامت گزيده است.

قزل كوشك: ساختمان و قصر سلطنتي شاهان مغول مي باشد.

تپة طاحونه: بين رودخانة صبرلو و حاج آقا مي باشد و داراي آثار مرموزي است.

گورستان آبادي ديزناب و امين آباد كه سنگ نوشته‌هاي قبور آن با خط و زبان عربي در قرون 7 و 8 ه.ق. نوشته شده‌اند.

 

 

 

 

منابع:

  1. خاماچي. بهروز، فرهنگ جغرافياي آذربايجان شرقي، انتشارات سروش، 1370
  2. خاماچي. بهروز، قلعه‌هاي تاريخي آذربايجان، نشر ستاره 1372
  3. كارنگ. عبدالعلي، آثار باستاني آذربايجان، انتشارات انجمن آثار ملي، 1351
  4. سيستاني. ايرج افشار، نگاهي به آذربايجان شرقي جلد 1 و 2، انتشارات رايزن تهران، 1369