ويژگيهاي جغرافياي تاريخي شهرستان اسكو

آنچه دربارة تاريخ اسكو ميتوان به آن اشاره كردو قديمترين ماخذي كه نام اسكو يا اسكويه در آن ذكرگرديد كتيبة ساركن دوم مي با شد. سارگن دوم در سال 714 قبل از ميلاد همراه با سپاهيان خود و قشون مادها پس از تصرف ولايت (اوئيشديش) آباديهاي واقع در ميان كوه (اوآئوش) ودرياچه اروميه به ناحيت (اوشكايا) دست يافته ودر اين منطقه 150 آبادي و روستا را با خاك يكسان كرده است. دياكونف در بارة اسكو چنين نوشته است: (اوشكايا) يا اسكوي كنوني در دامنه غربي سهند ،قلعه مرزي اورارتو بوده و سارگن دوم با يك راهپيمائي سريع ، كرانه شرقي درياچه اروميه را به سوي شمال در نورديد، مردم محل بوسيله آتشي كه بر قلل كوهها افروخته شد از نزديك شدن لشگر آشور با خبر شده مساكن خود را ترك گفتند. حمداله مستوفي نوشته است: باويل، خسروشاه، ميلان و اسكو از معظمات ويدهر است. وصفي كه مستوفي از اين دره باصفا مي كندگواه آن است كه او آنجا را ديده بوده است زيرا مي‌نويسد آنجا همچون يك باغ وناسخ سغد سمرقند وغوطة دمشق و شعب و مامشانرود همدان و مي‌گويد آن دره به باويل رود هم شهرت دارد. ميلان را مصر اسكو ميگويند ،در قرن گذشته مرسوم شده بود كه مردمان توانمند از آباديهاي آذربايجان مخصوصاً اسكو، خسرو شاه، ميلان، اسكندان وكهنمو، ممقان و دهخوارقان براي كسب وكار و سوداگري به مشهد، استانبول و شهرهاي قفقاز ميرفتند و به همين جهت است كه تعدادي از اسكوئيها در مشهد و شهرهاي ديگر خراسان مقيم شده اند.[1]

 

ويژگيهاي سياسي واداري اسكو

اسكو در8 كيلومتري جنوب جادة تبريز ـ مراغه قرار دارد و در منطقه اي بن بست قرار گرفته است اطراف آن را پيشكوههاي سهند و سلطان داغي فراگرفته است. شهرستان اسكو از شمال با شهرستانهاي تبريز وشبستر، از غرب با درياچة اروميه، از جنوب با شهرستانهاي آذرشهر و مراغه، و از غرب با شهرستانهاي بستان آباد و هشترود مرز مشترك دارد.

شهرستان اسكو داراي سه شهر به نامهاي اسكو، ايلخچي، و شهرجديد سهند به صورت شهر اقماري و دو بخش مركزي و ايلخچي ميباشد. بخش مركزي با دهستانهاي گنبر، سهند، باويل، با مركزيت اسكو و بخش ايلخچي با دهستانهاي تازه كند و شوركات جنوبي وبا مركزيت ايلخجي ميباشد. مركزيت سياسي و اداري اين شهرستان شهر اسكو انتخاب شده است. در تقسيمات جديد سياسي استان دهستان جزيرة اسلامي به بخش ايلخچي ملحق شده و دهستان تازه كند از اين بخش جدا شده و به شهرستان تبريز پيوسته است.

ويژگيهاي جغرافياي طبيعي شهرستان اسكو

موقعيت، حدود و وسعت

اين شهرستان در دامنه رشته كوههاي سهند غربي، سلطان داغي و ارشد داغي قرار گرفته است و در جنوب غربي شهرستان تبريز در 30 كيلومتري آن قرار دارد و از غرب به درياجه اروميه محدود ميشود. از نظر موقعيت رياضي اين شهرستان در بين مدارات 37 درجه و 41 دقيقه و 8 ثانيه تا 38 درجه و 4 دقيقه و 20 ثانيه عرض شمالي و نصف النهارات 45 درجه و 23   دقيقه و51 ثانيه تا 46 درجه و 21 دقيقه و 32 ثانيه طول شرقي از نصف النهار گرينويج قرار گرفته است. ارتفاع متوسط اين شهرستان 1520 متر از سطح درياهاي آزاد ميباشد.

وسعت اين شهرستان در حدود 22/1368 كيلومتر مربع ميباشد كه 01/3 درصد مساحت استان را دارا ميباشد. اين شهرستان از   لحاظ وسعت در ردة چهاردهم از شهرستانهاي استان آذربايجان شرقي قرار دارد.

 

كوههاي شهرستان اسكو

شهرستان اسكو قسمتي از منا طق شمال غربي تودة سهند را شامل مي شود. بلند ترين نقطة ارتفاعي آن سلطان داغي با ارتفاع 3470 متر در منتهي اله جنوب شرقي وكمترين ارتفاع آن پيوستگاه رودخانه اسكو چاي به تلخه رود در شمال غربي حوضه با ارتفاع 1280 متر مشخص مي شود آب چشمه سارهاي ناشي از برف سنگين در جبهه شمالي سلطان داغي، سرچشمة قسمتي از رودخانة اسكو مي باشد.

 

كوهستان سهند (سلطان داغي)

سلطان داغي در شمال كوهستان سهند و در بخش مركزي شهرستان اسكو واقع شده است. اين كوه بعد از قله جام داغي سهند به ارتفاع 3710 متر و قوچ گلي سهند به ارتفاع 3700 متر سومين قلة سهند محسوب مي شود كه 3467 متر ارتفاع دارد. اين كوه يكي از كوههاي مهم آتشفشاني سهند بوده كه در حدود ده ميليون سال پيش فعال بوده است و بعلت برودت هوا و انجماد وانقباض، توده سنگها بصورت ورقه ورقه در آمده اند، آب چشمه سارهاي ناشي از برف سنگين در جبهه شمالي سلطان داغي، سرچشمه قسمتي از رودخانه اسكو ميباشد و در مسير اين رودخانه و در دامنه شمال غربي آن روستاهاي عنصرود، آمقان، اسكندان و اسفنجان بنا شده اند و دهكده توريستي كندوان نيز در غرب آن كوهستان واقع شده است. دامنه سلطان داغي پوشيده از مراتع سرسبز، خرم، چمنزار و گلزارهاي بي نظير است كه بهترين چراگاه دامها و چهار پايان روستاهاي تابعه شهرستان اسكو مي باشد و سرچشمه اصلي اسكو چاي از جبهه شمال غربي سهند است. راه كوهنوردي سلطان داغي از روستاي با طراوت و بسيار زيباي عنصرود (آستاري) شروع مي شود و معروفترين آب گوارا وزلال چوپان چشمه سي و آغبلاغ چشمه سي در اين مسير قرار دارد و اين راه آسان صعود به قله زيارتگاه سلطان از جبهه شرق و از بارگاه يخچالي بسيار كهن مي باشد. راه ديگر كه ميتوان به قله سلطان داغ صعود كرد راه كوهستاني كندوان به سلطان داغي است كه از جنوب كوه نوتورر داغ مي گذرد.

 

دشتهاي شهرستان اسكو

دشت اسكو، اين واحد توپوگرافي در منتهي اليه شمال غربي حوضه (دامنه شمال غربي سهند) واقع شده است اين واحد، سطح مسطحي مي باشد كه در حد فاصل خسروشهر با ارتفاع 1360 متر و پيوستگاه اسكو چاي به تلخه رود با ارتفاع 1280 متر قرار دارد و در نزديكي روستاي تازه كند داراي شيب خيلي كم(كمتر از 1 درصد) مشخص بوده و داراي حالتي يكنواخت مي باشد. سطح مذكور با شيب ملايم حدود 5/1 درصد از طريق دره وسيع خسروشهر ـ اسكو به طرف واحد دوم توپوگرافي گسترش مي يابد. محل تماس توپوگرافي دوم و سوم در طرفين اين دره وسيع، بسيار مشخص شده است زيرا كه تغييرات ارتفاعي در فاصلة كمي كاملاً محسوس است.

 

دره هاي شهرستان اسكو

درة اسكو چاي

اين دره در ميان تپه هاي سهند واقع مي باشد. ارتفاع اين تپه ها در جهت غربي كاسته شده و به جلگه رسوبي قصبه خسروشهر خاتمه مي يابد. در ارتفاعات سلطان كوه برفهاي دائمي وجود دارد كه اكثر رودخانه هاي عمده منطقه از آنجا سرچشمه مي گيرد و داراي جاذبه هاي توريستي و گردشگري مي‌باشد.

 

درة رودخانه كندوان

اين دره در بعضي از نقاط عريض و در بعضي نقاط تنگتر مي شود. در 5/3 كيلومتري جنوب شرقي روستاي كندوان دره به ميزان قابل توجهي وسعت مي گيرد و اما بلافاصله حالت گلوگاهي پيدا مي كند. رودخانه عنصرود در مسير خود در روستاي عنصرود به طور قابل ملاحظه اي وسعت گرفته و دره مذكور به يك فضاي نسبتاً وسيع كه حالت پلكاني نيز به خود گرفته منتهي مي شود. اين توپوگرافي پلكاني در شرق دره عنصرود قرار دارد و روستاي عنصرود در قسمت فوقاني اين توپوگرافي ساخته شده است. دره رودخانه عنصرود در حركت به طرف پايين دست حالت گلوگاهي پيدا مي كند. اختلاف ارتفاع كف دره و روستاي عنصرود حدود 100 متر ميباشد در اين فاصله سطوح كوچك با اختلاف 20 متري مشخص شده اند . توپوگرافي كف دره ها نيز حالت ويژه اي از اشكال معمول را نشان مي دهد، نظير دره هاي U شكل كه معمولاً در دره هاي فرعي و مدخل حفره هاي آمفي تئاتر مانند ملاحظه مي گردند از قبيل اغلب دره هاي فرعي حوضه و مدخل فضاي آمفي تئاتر سلطان داغي.

دره هايي به شكل گهواره اي در توپوگرافي قسمتهاي فوقاني دره هاي كندوان و عنصرود ديده مي شود. ضمناً دره هاي   رودخانه اي شكل كه به صورت گهواره هاي پهن مي باشند نيز وجود دارد كه اختلاف ارتفاع ما بين اطراف رودخانه و تالوك آن به چندين متر بالغ مي گردد و اين اشكال عمدتاً در قسمت پايين حوضه به چشم مي خورد.

 

منابع آب شهرستان اسكو

منابع آب شهرستان اسكو از طريق آبهاي سطح الارضي (رودها)آبهاي تحت الاراضي (چشمه ها،قنوات و چاهها) تأمين مي گردد.

 

آبهاي سطحي (رودخانه هاي شهرستان اسكو)

رودخانه اسكو چاي

رودخانه اسكو چاي متشكل از چهار رودخانه فرعي (كندوان چاي، قوري چاي، اشهستان، ديزج چاي و عنصرود چاي) با جهت گيري كلي جنوب شرقي ـ شمال غربي مهمترين شريان هيدروگرافي حوضه است. اين رودخانه از جبهه شمالي سلطان كوه از رشته سهند سرچشمه مي گيرد و با رودخانه كندوان كه آن هم از مرتفعات سهند سرچشمه مي گيرد با هم تلقفي نموده و پس از رسيدن به قرية كهنمو به نام رودخانه كهنمو ناميده مي شود پس از طي مسافت طولاني و عبور از آباديهاي آستارا و فسقنديس و فزق از كنار شهر اسكو گذشته و وارد زمين هاي باويل عليا و سفلي مي شود و پس از عبور از اين آباديها از كنار خسروشاه مي گذرد و جادة تبريز ـ مياندوآب را قطع و به طرف غرب حركت ميكند.

رودخانه اسكو چاي داراي دو رودخانه فرعي ديگر به نامهاي اشهستان و رودخانه ديزج مي باشد كه به رودخانه قوري چاي معروفند. آب رودخانه اسكو در بستر عليا به مصرف زارعين ساحل راست و چپ رودخانه مي رسد و فقط در مواقع سيلابي و ريزش بارانهاي متوالي در بهار و پاييز آب آن به آجي چاي مي پيوندد و به درياچه وارد مي شود. درة اسكو و باويل يكي از مهمترين و آبادترين مراكز كشاورزي است كه با منظره دلكشي از حدود كهنمو تا خسروشاه كشيده شده است.

 

رودخانه هاي عنصرود و كندوان

دو رودخانة عنصرود و كندوان اصلي ترين شريانهاي آبراهه اي اين ناحيه را تشكيل مي دهند. اين دو رودخانه در روستاي اسفنجان به همديگر ملحق شده و رودخانه اسكو چاي را بوجود مي آورند. رودخانة عنصرود در مسير خود گاهي وسعت بستر خود را افزايش داده و گاه از گلوگاههايي عبور مي كند. به عنوان مثال اين رودخانه در مسير خود در روستاي عنصرود به طور قابل ملاحطه اي وسعت گرفته و دره مذكور به يك فضاي نسبتاً وسيع كه حالت پلكاني نيز به خود گرفته است منتهي مي شود.

جهت گيري رودخانه عنصرود از روستاي عنصرود تا آمقان، تقريباً شرقي ـ غربي بوده اما بعد از روستاي آمقان دوباره با انحرافي مشخص جهت جنوب شرقي ـ شمال غربي به خود مي گيرد. مسير و جهت رودخانه كندوان تقريباً حالت ثابت و يكنواختي را نشان مي دهد به طوري كه با جهت جنوب شرقي ـ شمال غربي تا روستاي كهنمو امتداد گرفته و بعد با انحرافي به طرف روستاي اسفنجان كشيده مي شود. عمق رودخانه كندوان و عنصرود به مقدار 100 تا 150 سانتيمتر متغير است.

 

آبهاي زيرزميني شهرستان اسكو

منابع آب شهرستان اسكو عمدتاً از طريق منابع زيرزميني تأمين مي گردد كه شامل چشمه ها، قنوات و چاهها مي باشد.

 

چشمه‌ها

چشمه كندوان

يكي از چشمه هاي شهرستان اسكو كه از اهميت شايان و شهرت خاصي برخوردار است در نزديكي روستاي كندوان تحت عنوان چشمه آب معدني كندوان ظاهر شده است. جريان آب چشمه دائمي بوده و تقريباً بطور يكنواخت مي باشد،   با اينكه در فصول پر باران تغييراتي در دبي چشمه بوجود مي آيد.لاكن آبدهي لحظه اي چشمه حدود نيم ليتر در ثانيه است. موقعيت دهانه چشمه بصورت كف دره اي و دو دهانه بوده و انتقال آب از حدود 10 متري بوسيله لوله پايكا به منبع آب جريان يافته و داراي مالكيت عمومي مي باشد.

دماي آب 6 درجه و دماي محيط 28 درجه سانتيگراد مي باشد. آب چشمه زلال، مطبوع و بي رنگ و داراي خاصيت درماني مي باشد. درمان با آب معدني و به اصطلاح علمي كرونوتراپي، يكي از انواع معالجه به طريقه فيزيكي مي باشد. اكنون آب چشمه معدني كندوان يكي از مؤثرترين منابع طبيعي جهت از بين بردن سنگ كليه شهرت پيدا كرده است.

بر اساس آزمايشات انجام گرفته آب كندوان بر روي سنگ فسفات L آپاتيت اثر كرده و سبب متلاشي شدن آن گرديده است تشخيص شيميايي فسفر و كلسيم در محلول جاري سنگ مزبور كاملاً مثبت بوده واين آزمايش چندين بار تكرار وتاثير آب بر سنگ آپاتيت به اثبات رسيده است چرا كه از وزن كل سنگ نيز كاسته شده بود .

بنا به نظر محققان وبه علت اسيدي بودن آب كندوان كه PH آن در حدود 8/6 مي باشد و با در نظر گرفتن تركيب شيميايي سنگهاي فسفاته، آب كندوان با خاصيت اسيدي خود بر روي سنگ فوق كه حاوي تركيب فسفاته مي باشد تأثير مي نمايد و سبب متلاشي شدن آن مي گردد. در دامنه هاي سهند به طرف سلطان داغي چشمه هاي آب بسيار گوارايي بنامهاي كريم چشمه سي، سلطان بولاغي، ولي عصر چشمه سي، چوپان چشمه سي و آغبلاغ چشمه سي قرار دارند كه تنها مورد استفاده كوهنورداني هستند كه از اين مسير به سلطان داغي صعود مي كنند.    

 

قنات هاي شهرستان اسكو

در قسمت شمالي شهرستان اسكو تعدادي قنات وجود دارد كه عمق مادر چاه بعضي از اين قناتها بيش از 50 تا 60 متر مي باشد. 115 رشته قنات در اسكو وجود دارد كه قنات ميلان يكي از قديمي ترين آنها در سطح شهرستان اسكو مي باشد.

 

چاههاي شهرستان اسكو  

در شهرستان اسكو چاههاي عميق به تعداد 390 حلقه و چاههاي نيمه عميق به تعداد 140 حلقه وجود دارد. آب آشاميدني اسكو از طريق 2 حلقه چاه با ميزان آبدهي 44 ليتر در ثانيه تأمين مي شود و آب آشاميدني شهر ايلخچي از طريق 4 حلقه چاه با ميزان آبدهي 26 ليتر در ثانيه تأمين مي شود.

 

آبهاي راكد

در شهرستان اسكو داراي به دليل عدم تالابهاي قابل ذكر و درياچه ها در بحث آبهاي راكد به بررسي سدها مي پردازيم.

سدهاي شهرستان اسكو

 

سد خاكي آغچه كهل

اين سد به ظرفيت 120000 متر مكعب در نزديكي روستاي آغچه كهل از توابع دهستان محروم گنبرف كه بند انحرافي آن به طول 24 متر و كانال تغذيه آن يك كيلو متر مي باشد. در جريان سال 1372 توسط سازمان كشاورزي استان احداث گرديد و در حال حاضر سد مذكور به عنوان آبشخور احشام مورد استفاده قرار مي گيرد.

 

سد كهنمو

سد كندوان(كهنمو) كه عمليات اجرائي آن از سال 1375 در نزديكي روستاهاي مذكور توسط سازمان كشاورزي استان شروع و تاكنون نيز ادامه دارد و با تكميل و اتمام عمليات اجرائي سد مذكور و بهره برداري از آن مشكل آب زراعي در دهستان سهند كه شامل 6 روستا به مركزيت روستاي اسفنجان مي باشد برطرف گردد.

سد شهيد مدني تبريز : عمليات اجرائي اين سد از سال 1374 با اجراي تونلهايي توسط سازمان آب منطقه اي استان آذربايجان شرقي شروع و تا كنون نيز ادامه دارد. پس از اتمام عمليات سد مذكور و بهره برداري از آن اراضي قابل توجهي از دهستانهاي تازه كند و شوركات واقع در بخش ايلخچي كه در حال حاضر به صورت ديم كاشته مي شود به حالت آبي تبديل خواهند شد.

 

زمين شناسي شهرستان اسكو

منطقة اسكو داراي تازه ترين رسوبات دريايي است كه از دوران چهارم بجاي مانده است و اغلب با مواد آتشفشاني مخلوط و آميخته شده است. بنابراين براي مطالعه زمين شناسي اسكو تحقيق دربارة رسوبات عهد چهارم و مطالعه در مواد خروجي آتشفشاني كه از كوهستان سهند خارج شده است كافي خواهد بود.كوهستان سهند از چين خوردگيهاي گروه آلپي است كه در دوران سوم ارتفاع يافته است و در نتيجة حركات متوالي زمين و ايجاد شكستها و چين خوردگيها بالاخره آتشفشانهايي را بوجود آورده كه گدازه‌هاي آتشفشاني از دهانه آن خارج گشته است و حتي در بعضي جاها مخروط بلندي به جا گذاشته   است . تحقيق دربارة ساختمان و تاريخ زمين شناسي اسكو آنطور كه بايد روشن نيست و اطلاعات موجود نيز مربوط به طبقاتي است كه از رسوبات دريائي و مواد آتشفشاني دوران سوم و چهارم بوجود آمده   و طبقات تحتاني را پنهان نموده است، به طور كلي مطالعه دربارة‌ وضع زمين شناسي اسكو طبقات زير را نشان مي دهد:

1ـ مجموعه اي از رستهاي ساحلي (طبقات ماهي دار) كه با شن و سنگريزه آتشفشاني همزمان دورة پيلوسن همراه مي باشند.

2ـ مجموعه اي از سنگهاي آبرفته توف (سنگهاي زائيده از كوههاي آتشفشاني و يا از چشمه هاي معدني) كه با سينريت و آندزيت بين بلنديهاي 1800 تا 2000 متر در ميان توده آبرفته توفها و يك رشته ايوانهاي بلند درست شده و پايينتر از آنها   ايوانهاي نيمه بلند قرار گرفته اند.

3ـ آبرفت‌هايي كه ايوانهاي پست را درست كرده اند.

 

لزره خيزي شهرستان اسكو

وجود شواهد ژئومورفولوژيكي روشن نظير گسله هاي متنوع افقي و عمودي و به موازات آن شواهد آتشفشاني و فعاليتهاي شديد زمين لرزه اي و علائم ژئوترمي نظير چشمه هاي آبگرم، همه نشانگر اين واقعيت هستند كه پوستة زمين در بسياري از نقاط ناآرام و فعال مي باشد. بارزترين پديدة زمين ساختي منطقه گسل جوان تبريز مي باشد، كه دنبالة گسل آناتولي تركيه محسوب مي شود كه پس از عبور از سلماس، طسوج، صوفيان و تبريز تا بستان آباد و جنوب تركمن چاي ادامه مي يابد.

مطالعة نقشة درجه بندي مناطق از نظر خسارات زلزله، بيانگر 4 نوع منطقه در سطح استان مي باشد و شهرستان اسكو از نظر خسارات وارده جزء مناطق خسارت ديدة متوسط درجة 2 قرارگرفته است مناطق بخشهايي از اسكو و شمال آذرشهر و دهستان اسپيران در شهرستان تبريز، شهرستانهاي سراب و مياندوآب، دهستانهاي بناب، دولت آباد، زنوزق و غيره را شامل مي شود.

 

 

آثار و ابنيه تاريخي‌ اسكو

تاريخچه اسكو

اسكو از قديم‌ترين‌ و مهمترين‌ شهرهاي‌ تبريز و آذربايجان‌ است‌. اسكوي‌ كنوني‌ در دامنة‌ غربي‌ سهند قرار گرفته‌ است‌ كه‌ روزگاري‌قلعة‌ مرزي‌ اورارتوها بود. قديمي‌ترين‌ منبع‌ و مأخذي‌ كه‌ نام‌ اسكو (اسكويه‌) در آن‌ ذكر شده‌ شايد كتيبة‌ سارگن‌ دوّم‌ پادشاه‌ آشورباشد. سارگن‌ دوّم‌ در سال‌ 714 قبل‌ از ميلاد همراه‌ سپاهيان‌ خود با يك‌ لشگركشي‌ سريع‌ كرانة‌ شرقي‌ درياچة‌ اروميه‌ را به‌ سوي‌شمال‌ درنورديد و پس‌ از تصرف‌ ولايت‌ اوئيشيديش‌ (نام‌ قديم‌ ولايت‌ مراغه‌ )و آباديهاي‌ واقع‌ در ميان‌ كوه‌ اوائوش‌ (سهند)و درياچة‌اروميه‌ به‌ ناحية‌ اوشكايا(نام‌ قديم‌ اسكو) رسيد اما مردم‌ محل‌ به‌ وسيلة‌ آتشي‌ كه‌ بر قلّل‌ كوهها افروختند از نزديك‌ شدن‌ لشكريان‌آشور باخبر شدند و خانه‌هاي‌ خود را ترك‌ كردند. در اين‌ لشكركشي‌ نخست‌ اوشكايا (اسكو) اشغال‌ شد و بعد روستاهاي‌ اطراف‌ كه‌نزديك‌ به‌ 115 آبادي‌ بود كاملاً با خاك‌ يكسان‌ شد و قلعة‌ نگهبان‌ راه‌ وصول‌ به‌ «سوبي‌» و «ايالت‌ زرند» كه‌ ديوارهايش‌ چهار مترضخامت‌ داشت‌ نابود شد.

بعد از آن‌ دوران‌ فرمانروايي‌ ماد، تا پايان‌ حكومت‌ ساساني‌ خبري‌ از اين‌ آبادي‌ در دست‌ نيست‌ و در كتب‌ جغرافي‌دانان‌ وتاريخ‌نويسان‌ عرب‌ زبان‌، بخش‌ و شهركي‌ به‌ اين‌ نام‌ به‌ چشم‌ نمي‌خورد. اما حمداللّه‌ مستوفي‌ در قرن‌ هشتم‌ هجري‌ اين‌ بخش‌را«باويل‌ رود» ناميده‌ و اسكويا يا اسكويه‌ را يكي‌ از روستاهاي‌ بزرگ‌ اين‌ بخش‌ به‌ حساب‌ آورده‌ و چنين‌ نوشته‌ است‌:

«سِيّم‌ ناحيت‌ باويل‌ رود مشهور است‌ و در زاوية‌ غرب‌ و جنوب‌ است‌ و بر چهار فرسنگي‌ شهر (تبريز) افتاده‌ است‌. ولايتي‌ سخت‌ منزه‌است‌ و به‌ حقيقت‌ همچون‌ يك‌ باغ.‌ و باويل‌ و خسروشاه‌ و ميلان‌ و اسكو و فسقنديس‌ از معظمات‌ آن‌ ناحيت‌ است».

از قرن‌ هشتم‌ هجري‌ قمري‌ به‌ بعد، باويل‌ رود و بخصوص اسكو و طراوت‌ و وفور نعمت‌ آن‌ در كتب‌ زيادي‌ مورد بحث‌ قرار گرفته‌است‌.

 

 

آثار تاريخي‌

در بخش‌ اسكو و روستاهاي‌ تابعة‌ آن‌ نظير اخماقيه‌ (امين‌ قلعة‌ سابق‌)، سردرود، سلطان‌ داغي‌ ايلخچي‌، اسفنجان‌، باويل‌، تاره‌ كند،كُججان‌، خلجان‌، ميلان‌ و...آثار باستاني‌ اسلامي‌ چندي‌ بخصوص‌ از قرن‌ هفتم‌ هجري‌ و زمان‌ حكومت‌ سلطان‌ محمود غازان‌ وجوددارد و در گورستانهاي‌ اين‌ روستاها نيز تعداد زيادي‌ از مشاهير و عرفا و اهل‌ تصوف‌ و عرفان‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شده‌اند.

در شهر اسكو امامزاده‌اي‌ منصوب‌ به‌ اولاد حضرت‌ امام‌ جعفر صادق‌ (ع‌) مقبرة‌ سيد حسين‌ بن‌ سيد عبدالغفار اسكويي‌، مقبرة‌پيرحيدر، مزاراللّه‌ بنده‌سي‌ و مسجد پايتخت‌ ديده‌ مي‌شود.

 

مساجد

مسجد پايتخت‌ اسكو

مسجد پايتخت‌ درست‌ در بين‌ دو محلة‌ عليا و سفلاي‌ اسكو واقع‌ شده‌ است‌. مسجد كوچك‌ و بدون‌ ستوني‌ است‌ كه‌ ديوارهاي‌عريض‌ و طاق‌ خشتي‌ ولي‌ محكم‌ و قديمي‌ دارد. بر روي‌ ديوار جنوبي‌ مسجد سنگ‌ نبشتة‌ مرمريني‌ به‌ طول‌ نزديك‌ يك‌ متر و عرض‌شصت‌ سانتي‌متر نصب‌ شده‌ است‌. مضمون‌ سنگ‌ نبشته‌ چنين‌ است‌: «قال‌ اللّه‌ تبارك‌ و تعالي‌ ان‌ المساجد اللّه‌ فلا تدعوا مع‌ اللّه‌احداً. وفق‌ اللّه‌ سبحانه‌ و تعالي‌ عبده‌ الملتجي‌ بوفور الطاعة‌، اعني‌ حاجي‌ عوض‌ بن‌ احمد، بتجديد هذه‌ العمارة‌ الشريفة‌ المباركة‌ بعدتخريبها بحمداللّه‌...و سبحانه‌، فتمت‌ باهتمامه‌ و حرر ذلك‌ في‌ شهور سنة‌ احدي‌ و ستين‌ بعدالالف‌ من‌ الهجرة‌ النبوية‌.» و در حاشية‌دست‌ راست‌ كتيبه‌ عبارت‌ «لااله‌الااللّه‌، محمّدرسول‌اللّه‌، علي‌ ولي‌اللّه‌» با همان‌ خط‌ و شيوه‌ يعني‌ ثلث‌ جلي‌ به‌ طور برجسته‌ كنده‌شده‌ است‌. از مضمون‌ اين‌ سنگ‌ نبشته‌ برمي‌آيد كه‌ اين‌ مسجد نيز در دورة‌ استيلاي‌ روميان‌ يا به‌ عبارت‌ ديگر عثمانيان‌ مانند ديگرمساجد ساير بلاد آذربايجان‌ تخريب‌ شده‌ و پس‌ از مراجعت‌ و هزيمت‌ آنان‌، دوباره‌ به‌ وسيلة‌ يكي‌ از ثروتمندان‌ اسكو به‌ نام‌ «حاجي‌عوض‌ بن‌ احمد» در سال‌ 1061 هـ ق‌ مرمت‌ و تجديد بنا يافته‌ است‌.

 

 

مسجد جامع‌ اسكو

اين‌ مسجد كمي‌ بالاتر از مسجد پايتخت‌، در كنار خيابان‌ اصلي‌ و بزرگ‌ اسكو واقع‌ شده‌ است‌ كه‌ به‌ مسجد «سبزه‌ ميدان‌» نيز مشهوراست‌. كف‌ آن‌ نزديك‌ دو متر از سطح‌ خيابان‌ بالاتر است‌. شش‌ ستون‌ سنگي‌ و دوازده‌ گنبد ضربي‌ آجري‌ دارد. سرستونهايش‌ سنگي‌و مقرنس‌اند. در سمت‌ شمال‌ مسجد سه‌ خواجه‌نشين‌ بالنسبه‌ عميق‌ تعبيه‌ شده‌ كه‌ بالاي‌ هر سه‌ ايوان‌ است‌. اهل‌ محل‌ تاريخ‌ بناي‌اين‌ مسجد را همزمان‌ با تاريخ‌ تجديد بناي‌ مسجد پايتخت‌ (1061 هـ ق‌) مي‌دانند به‌ هر حال‌ مسجدي‌ است‌ آباد، خوش‌ طرح‌،مفروش‌، داير و نمونة‌ زيبايي‌ از سبك‌ معماري‌ مساجد سادة‌ دورة‌ صفويه‌ مي‌باشد.

 

مسجد ميدان‌ اسكو

اين‌ مسجد از مساجد قديمي‌ اين‌ شهر به‌ حساب‌ مي‌آيد كه‌ مناره‌اي‌ آجري‌ و جالب‌ دارد و سنگ‌ نبشته‌اي‌ به‌ خط‌ ثلث‌ زيبايي‌ درآن‌ ديده‌ مي‌شود.

 

بقعه ها‌ (مزارها)

مزار اللّه‌ بنده‌سي‌

برفراز تپة‌ بلندي‌ در جنوب‌ شرقي‌ اسكو بقعه‌اي‌ وجود دارد كه‌ سابقاً گنبد خشتي‌ داشته‌ و اكنون‌ فروريخته‌ است‌.

در درون‌ بقعه‌ قبر سنگچين‌ ساده‌اي‌ هست‌ بدون‌ نوشته‌ و تاريخ‌ فوت‌، كه‌ مردم‌ محل‌ مي‌گويند اين‌ قبر متعلق‌ به‌ پيري‌ است‌ گمنام‌،معروف‌ به‌ «اللّه‌ بنده‌سي‌» يعني‌ «بندة‌ خدا» قبر ساده‌اي‌ نيز در بيرون‌ بقعه‌ قرار دارد، مي‌گويند قبر يكي‌ از مريدان‌ پيراست‌. مردم‌ محل‌به‌ «اللّه‌ بنده‌سي‌» نيز مانند امامزادة‌ اسكو و پيرحيدر، اعتقاد زياد دارند و از زيارت‌ قبر وي‌ در روزهاي‌ متبرك‌ غفلت‌ نمي‌ورزند.

 

مزارهاي‌ سه‌ گانه‌ باويل‌

روستاي‌ باويل‌ در 3 كيلومتري‌ شمال‌ غرب‌ شهر اسكو واقع‌ شده‌ است‌. جادة‌ خسروشهر اسكو از وسط‌ اين‌ روستا مي‌گذرد. در سمت‌جنوب‌ (راست‌ جاده‌) ميان‌ يك‌ چهار ديواري‌ فروريخته‌، سه‌ قبر بزرگ‌ سنگچين‌ بدون‌ سنگ‌ نبشته‌ وجود دارد. طول‌ قبرها سه‌ متر وعرض‌ آنها يك‌ متر است‌. عوام‌ معتقدند كه‌ اينان‌ از ياران‌ اسامه‌ سلطان‌ بودند، اما قرائن‌ و شواهد متعدد نشان‌ مي‌دهد كه‌ بعيد نيست‌از جنگاوران‌ سالاري‌ باشند. (اين‌ منطقه‌ در زمان‌ فرمانروائي‌ سالاريان‌ مركزيتي‌ داشته‌ و قبر عده‌اي‌ از بزرگان‌ سالاري‌ در خسروشاه‌ وسردرود هنوز باقي‌ است‌) در غرب‌ اين‌ سه‌ قبر تقريباً به‌ فاصلة‌ 20 متر يك‌ قبر كوچك‌ ديگر نيز به‌ چشم‌ مي‌خورد كه‌ كتيبه‌اي‌ به‌ خط‌ثلث‌ برجسته‌اي‌ دارد به‌ مضمون‌ «كل‌ من‌ عليها فان‌، هذالامرقد المرحوم‌ پير محمّد». تاريخ‌ سنگ‌ نبشته‌ از بين‌ رفته‌ است‌ ولي‌ گمان‌مي‌رود متعلق‌ به‌ قرن‌ هشت‌ يا نه‌ هجري‌ باشد.

 

بقعة‌ ابودجانة‌ انصاري‌

در روستاي‌ خلجان‌ از توابع‌ سردرود زيارتگاهي‌ هست‌ به‌ نام‌ مزار ابودجانة‌ انصاري‌ كه‌ در سال‌ 1389 هجري‌ قمري‌ عمارت‌ بقعة‌زيارتگاه‌ را تجديد نموده‌ و بر پيشاني‌ بنا كتيبه‌اي‌ بدين‌ مضمون‌ نصب‌ كرده‌اند: «هذا مزار ابودجانة‌ انصاري‌ در قرية‌ خلجان‌ است‌،تعمير دويمي‌ مزار شريف‌ 1398 قمري‌.» بناي‌ مزبور آجري‌ و به‌ صورت‌ چهار طاقي‌ است‌ كه‌ ازارة‌ سنگي‌ و گنبد ضربي‌ بلندي‌ داردكه‌ قبر منسوب‌ به‌ ابودجانه‌ در زير آن‌ قرار گرفته‌ است‌. روي‌ قبر پارچة‌ سياهي‌ انداخته‌اند و در زير آن‌ هيچگونه‌ نوشته‌ و كتيبه‌اي‌ وجودندارد. حافظ‌ حسين‌ كربلائي‌ دربارة‌ اين‌ قبر مي‌نويسد: «مرقد و مزار ابودجانة‌ انصاري‌ رضي‌اللّه‌ عند در قرية‌ خلجان‌ است‌ از اعمال‌سرد صحرا، وي‌ از مشهورترين‌ صحابه‌ است‌، امّا صاحب‌ اين‌ مزار كه‌ به‌ يقين‌ ابودجانه‌ باشد معلوم‌ نيست‌ زيرا كه‌ در كتابي‌ ديده‌نشده‌ و از ثقه‌ نشنيده‌، امّا برافواه‌ و السنه‌ مردم‌ خصوصاً رعاياي‌ آن‌ الكا مذكور است‌ كه‌ وي‌ ابودجانه‌ است‌.»

 

زيارتگاه‌ شاه‌ چراغ‌ ايلخچي‌

شهر ايلخچي‌ از توابع‌ آذرشهر مي‌باشد و در كنار جادة‌ تبريز - آذرشهر قرار دارد. در كنار جاده‌، بالاي‌ تپه‌ بلندي‌ در شرق‌ ايلخچي‌زيارتگاهي‌ وجود دارد كه‌ به‌ زيارتگاه‌ «شاه‌ چراغ‌» يا «نشانه‌گاه‌» مشهور است‌. بناي‌ شاه‌ چراغ‌ از يك‌ اطاق‌ نو ساخت‌ آجري‌، كه‌ به‌عنوان‌ دهليز نشانه‌گاه‌ مي‌باشد و سه‌ اطاق‌ گلين‌ قديمي‌ تشكيل‌ يافته‌ است‌. پنجرة‌ همة‌ اطاقها به‌ سوي‌ جنوب‌ باز مي‌شود. سقف‌نشانه‌گاه‌ گنبد جنوبي‌ خشتي‌ و پوشش‌ اطاقهاي‌ ديگر همه‌ چوبي‌ِ ابتدايي‌ است‌.

شرقي‌ترين‌ اطاق‌ كه‌ در انتهاي‌ عمارت‌ قرار گرفته‌ اجاق‌ است‌ و اطاق‌ پهلوي‌ آن‌ مسجد در پاي‌ ديوار شمالي‌ مسجد قبري‌ گِلين‌ وجوددارد كه‌ روي‌ آن‌ شمعدانهائي‌ نهاده‌اند مي‌گويند، در اينجا يكي‌ از عرفا دفن‌ گرديده‌ است‌. نه‌ تنها نام‌ و نسب‌ عارف‌ معلوم‌ نيست‌،حتي‌ دفن‌ شدن‌ِ جسد وي‌ را نيز در اين‌ جا بعضي‌ از روستائيان‌ با شك‌ تلقي‌ مي‌كنند.

در زيربناي‌ شاه‌ چراغ‌ غار كوچكي‌ وجود دارد كه‌ «چلّه‌ خانه‌» ناميده‌ مي‌شود، گويا سابقاً دراويش‌ در آنجا به‌ چلّه‌ مي‌نشستند.

امامزاده‌ها

امامزادة‌ اسكو

بقعة‌ امامزاده‌ بر روي‌ تپه‌اي‌ بلند، در جنوب‌ اسكو واقع‌ شده‌ است‌. گنبدي‌ آجري‌ و بلند دارد كه‌ چهار منفذ كوچك‌ در چهارسوي‌ آن‌تعبيه‌ شده‌ است‌. در ورودي‌ بقعه‌ مشرف‌ به‌ شهر است‌ و به‌ دهليز كوچكي‌ باز مي‌شود و راهي‌ به‌ درون‌ بقعه‌ دارد. چند عَلَم‌ كوچك‌سبز و سياه‌ و يكي‌ دو دعا و تصوير چاپي‌ تازه‌ تزئينات‌ داخلي‌ ديوارهاي‌ بقعه‌ را تشكيل‌ مي‌دهند. عبارت‌ يا «مفتح‌ الابواب‌» نيز در دوسه‌ جاي‌ پاطاق‌ گنبد گچبري‌ شده‌ است‌. ضريح‌ چوبي‌ و كهنه‌اي‌ روي‌ قبر امامزاده‌ نهاده‌اند و لوح‌ قبر ديده‌ نمي‌شود. طبق‌ اظهارات‌اهالي‌، نسبت صاحب‌ قبر به‌ امام‌ جعفر صادق‌ مي‌رسدكه بعيد نيست‌ وي‌ همان‌ ميرسيدحسين‌بن‌ سيد عبدالغفار اسكوئي‌ جدّ سادات‌حسيني‌ اسكو باشد كه‌ نسبش‌ بواسطة‌ حضرت‌ صادق‌ به‌ حضرت‌ سيدالشهدا (ع‌) مي‌رسد كه‌ از خلخال‌ به‌ اسكو آمده‌ و پس‌ از بناكردن‌ خانقاهي‌ در اسكو به‌ تربيت‌ مريدان‌ مي‌پردازد و در روز دوشنبه‌ 22 شنبه‌ سال‌ 918 هـ ق‌ درگذشته‌ و در همان‌ جا به‌ خاك‌سپرده‌ شد.

در جوار بقعة‌ امامزاده‌ تكية‌ بزرگي‌ ساخته‌ شده‌ كه‌ متشكل‌ از يك‌ تالار، دو اطاق‌ غذاخوري‌ يك‌ ايوان‌ با سه‌ ستون‌ چوبي‌ و يك‌ منارة‌آجري‌ بلند مي‌باشد. كلاهك‌ و قسمتي‌ از بدنة‌ مناره‌ فروريخته‌ است‌. در ايام‌ وليالي‌ متبرك‌ مراسمي‌ در تكيه‌ برگزار مي‌شود. پشت‌تكيه‌ و بقعة‌ امامزاده‌، گورستان‌ اسكو قرار دارد.

 

گورستانها‌

گورستان‌ اسفنجان‌

اسفنجان‌ نام‌ روستاي‌ از توابع‌ اسكوست‌ كه‌ بر دامنة‌ تپه‌هاي‌ شمالي‌ آن‌ گورستاني‌ قديمي‌ وجود دارد. بر روي‌ اغلب‌ قبرهاي‌ اين‌گورستان‌ نيز سنگ‌ نبشته‌هاي‌ بزرگي‌ بطور عمودي‌ يا افقي‌ به‌ چشم‌ مي‌خورد. چند مجسمة‌ سنگي‌ قوچ‌ و شير نيز در گوشه‌ و كنارديده‌ مي‌شود. گرچه‌ حجاري‌ آنها به‌ دقت‌ صورت‌ نگرفته‌ است‌ ولي‌ از حيث‌ بزرگي‌ و حالت‌ قابل‌ توجه‌اند. مضمون‌ كتيبه‌ها نشانگرآن‌ است‌ كه‌ در اين‌ گورستان‌ از قرن‌ هفت‌ به‌ بعد عده‌اي‌ از امرا و بزرگان‌ اهل‌ تصوف‌ و عرفان‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شده‌اند. بلندترين‌ سنگ‌قبر متعلق‌ به‌ قبري‌ است‌ كه‌ در جنوب‌ غربي‌ گورستان‌ واقع‌ شده‌ و متعلق‌ به‌ «محمّد جلال‌الدين‌» نامي‌ است‌.

 

گورستان‌ كلجاه‌

كلجاه‌ روستايي‌ است‌ كه‌ در 3 كيلومتري‌ شمال‌ غربي‌ اسكو واقع‌ شده‌ و گورستاني‌ قديمي‌ و بزرگ‌ دارد، كه‌ در دو سمت‌ جاده‌خسروشهر‌ - اسكو واقع‌ گرفته‌ است‌. بنا به‌ نوشته‌ حافظ‌ حسين‌ كربلائي‌ در روضات‌الجنان‌ و جنات‌الجنان‌، سه‌ تن‌ از مشايخ‌ بزرگ‌ قرن‌هفت‌ و هشت‌ هجري‌ با نام‌هاي‌ خواجه‌ عبدالوهاب‌، خواجه‌ عبدالعزيز و خواجه‌ قطب‌الدين‌ كلجاهي‌ در اين‌ گورستان‌ مدفون‌ بوده‌اند. اكنون‌ قبر هيچيك‌ از اين‌ سه‌ تن‌ مشخص‌ نيست‌. امّا سنگ‌ قبرهاي‌ حجاري‌ شدة‌ فراواني‌ وجود دارد كه‌ نوشته‌ اغلب‌ آنها درنتيجة‌ مرور زمان‌ و عوامل‌ جوي‌ و طبيعي‌ فرو ريخته‌ است‌ از سنگ‌ قبرهاي‌ باقي‌ مانده‌ كه‌ درخور توجه‌ است‌، سنگ‌ قبر صندوقي‌شكلي‌ است‌، متعلق‌ به‌ 701 هجري‌ قمري‌ با نوشته‌اي‌ حاوي‌ اسم‌ و تاريخ‌ وفات‌ صاحب‌ قبر و ميل‌ حجاري‌ شدة‌ بزرگي‌ كه‌ معمولاًدر بالا سر قبر عرفاي‌ بزرگ‌ نصب‌ مي‌گرديده‌ و سنگ‌ نبشتة‌ بلند قبري‌ كه‌ قسمت‌ پايين‌ آن‌ در خاك‌ فرو رفته‌ و نام‌ و تاريخ‌ درگذشت‌صاحب‌ قبر معلوم‌ نيست‌ و از ظواهر امر روشن‌ است‌ كه‌ وي‌ در دوران‌ صفويه‌ و پس‌ از رسميت‌ پيدا كردن‌ مذهب‌ تشيع‌ فوت‌ كرده‌است‌.

 

گورستان‌ ورنق‌

روستاي‌ ورنق‌ از توابع‌ سردرود اسكو است‌ و گورستاني‌ در آن‌ واقع‌ شده‌ كه‌ از قدمت‌ تاريخي‌ قابل‌ توجهي‌ برخوردار مي‌باشد. برروي‌ قبور اين‌ گورستان‌ لوح‌، صندوق‌ و قوچ‌ سنگي‌ متعددي‌ ديده‌ مي‌شود كه‌ غالب‌ آنها شكسته‌اند. سالخوردگان‌ روستا آن را را «گورستان‌ مشايخ‌» مي‌نامند. شيوة‌ حجاري‌ كتيبه‌ها و صندوقهاي‌ قبر و ماده‌ تاريخهايي‌ كه‌ به‌ ندرت‌ سالم‌ مانده‌اند. نشان‌مي‌دهند كه‌ در اين‌ روستا نيز از قرن‌ هفتم‌ هجري‌ به‌ بعد گرايش‌ به‌ انزوا و تصوف‌ معمول‌ و مورد توجه‌ برخي‌ از مردمان‌ بوده‌ است‌.

 

گورستان‌ اسكو

اين‌ گورستان‌ قديمي‌ در پشت‌ تكيه‌ و بقعة‌ امامزاده‌ اسكو واقع‌ شده‌ و پوشيد از قبرهاي‌ سنگي‌ بزرگي‌ است‌ كه‌ در حجاري‌ آنها نهايت‌دقت‌ و مهارت‌ بكار رفته‌ است‌. نوشته‌ و تاريخي‌ در آنها مشهود نيست‌ ولي‌ گمان‌ مي‌رود متعلق‌ به‌ اوايل‌ دورة‌ ايلخاني‌ باشد. عدة‌زيادي‌ از اين‌ قبرها تخريب‌ و سنگهاي‌ حجاري‌ شدة‌ آنها از كوه‌ به‌ زير انداخته‌ شده‌ و در بناي‌ پايه‌هاي‌ غسل‌خانه‌، دبستان‌ و دبيرستان‌نوسازي‌ بكار رفته‌ است‌.

در كنار يكي‌ از اين‌ قبرها سنگ‌ طاق‌ مانندي‌ هست‌ كه‌ تقريباً دو سوّم‌ آن‌ در خاك‌ فرو رفته‌ است‌. مردم‌ محل‌ آن‌ را «سانجي‌داشي‌»(سنگ‌ِ درد) مي‌نامند و زنان‌ بچه‌هاي‌ بيمار مخصوصاً آنهايي‌ را كه‌ سياه‌ سرفه‌ گرفته‌اند از زير اين‌ طاق‌ سنگي‌ مي‌گذرانند و معتقدندكه‌ چون‌ اين‌ سنگ‌ دروازة‌ مقام‌ اوليااللّه‌ بوده‌ هر بيماري‌ كه‌ از زير آن‌ بگذرد از جميع‌ آفات‌ در امان‌ خواهد بود ولي‌ آن‌ طور كه‌ ازشواهد پيداست‌ اين‌ قطعه‌ سنگ‌ طاق‌ سردر نيست‌ بلكه‌ قبلاً روي‌ قبري‌ كه‌ در كنار آن‌ ديده‌ مي‌شود جا داشته‌ و كتيبة‌ قبر در وسط‌ آن‌نهاده‌ شده‌ بود كه‌ متأسفانه‌ ناداني‌ و خرافاتي‌ بودن‌ مردم‌ در چند قرن‌ پيش‌ باعث‌ از بين‌ رفتن‌ كتيبه‌ و ايجاد به‌ اصطلاح‌ دروازة‌ اولياءشده‌ است‌.

 

 

روستاهاي‌ تاريخي‌

روستاي‌ كندوان‌


كندوان‌ روستايي‌ تاريخي‌ و كم‌ نظير بخش‌ اسكو در فاصلة‌ 22 كيلومتري‌ جنوب‌ اسكو در ميان‌ دره‌اي‌ با صفا و كنار رودخانه‌اي‌ به‌همين‌ نام‌ واقع‌ شده‌ است‌. بناي‌ خانه‌هاي‌ اين‌ روستا از نوع‌ معماري‌ صخره‌اي‌ است‌ و به‌ قرن‌ هفتم‌ هجري‌ و در بعضي‌ موارد حتي‌ به‌دوره‌هاي‌ قبل‌ از اسلام‌ نيز برمي‌گردد. اين‌ روستا نمونه‌اي‌ از ابتدايي‌ترين‌ نوع‌ زندگي‌ بشر و همزيستي‌ او با طبيعت‌ وحشي‌ اطرافش‌ به‌شمار مي‌رود و در مرحلة‌ اول‌ فرم‌ خارجي‌ اين‌ مجموعه‌ انسان‌ را به‌ ياد قلعه‌هاي‌ پرسحر و جادوي‌ قديمي‌ مي‌اندازد.

در نظر اوّلي‌ كه‌ به‌ روستا انداخته‌ مي‌شود يك‌ سري‌ مخروطهاي‌ نوك‌ تيز ديده‌ مي‌شود كه‌ در سطوح‌ غير منظم‌ آنها سوراخهايي‌ وجوددارد اين‌ مخروطها، در كنار هم‌ متراكم‌ يا جداجدا ناگهان‌ از دامن‌ كوهي‌ بلند سربرآورده‌ و در سراشيبي‌ تند كوه‌ به‌ صورت‌ پله‌ پله‌ بالارفته‌اند.

مخروطها در مراحل‌ اوليه‌ زمين‌شناسي‌ كه‌ هنوز پوستة‌ زمين‌ سخت‌ نشده‌ بود و در اثر جابه‌جايي‌ كوهها و فشارهاي‌ حاصله‌ از اين‌جابه‌جايي‌ها، به‌ دليل‌ نرم‌ بودن‌ خميره‌ آنها، به‌ صورت‌ متبلور از محيط‌ همجوار خود جدا شده‌ و فرم‌ گرفته‌اند و بعدها در اثرسائيدگي‌ به‌ صورت‌ فعلي‌ در آمده‌اند. ضخامت‌ و جنس‌ طبقات‌ تپه‌ها و مخروطها از نوع‌ اينمبريت‌ و لاهار است‌ كه‌ در اثر مخلوط‌شدن‌ مواد آتشفشاني‌ سهند با گل‌ و لاي‌ حاصل‌ از بارانهاي‌ سيل‌آسا بوجود آمده‌ است‌.

بلندي‌ اين‌ تپه‌هاي‌ مخروطي‌ و هرمي‌ شكل‌ بيش‌ از 60 متر مي‌باشد. تشكيلات‌ جنس‌ طبقات‌ روي‌ آبرفت‌ قديمي‌ واقع‌ شده‌ ورودخانه‌ كندوان‌ بيش‌ از 10 متر از آن‌ را حفر كرده‌ و پائين‌ برده‌ است‌.

در طي‌ قرنهاي‌ گذشته‌ حفره‌هايي‌ در داخل‌ اين‌ مخروطها بوجود آمده‌ است‌ كه‌ يا بر اثر وجود حبابهاي‌ هوا در مواد مذاب‌ آتشفشاني‌بوده‌ و يا بشر با استفاده‌ از ابزارهاي‌ خود آنها را پديد آورده‌ است‌. در درون‌ هر مخروط‌ مي‌توان‌ اطاقهايي‌ را ديد كه‌ به‌ عنوان‌ فضاهاي‌نشيمن‌ و آشپزخانه‌ و حتي‌ انبار و طويلة‌ حيوانات‌ مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد. غير از اطاقهاي‌ نشيمن‌ روستائيان‌ دو مسجد با ستون‌سنگي‌ از جنس‌ طبقات‌ لاهار و بيش‌ از صدها آغل‌ در دل‌ مخروطها كنده‌ شده‌ است‌. در درون‌ هر مخروطي‌ بين‌ دو تا چهار طبقه‌مسكن‌ ساخته‌ شده‌ است‌. و كوچه‌هاي‌ روستا در حقيقت‌ همان‌ شيارهاي‌ ناشي‌ از جريان‌ تخريبي‌ آبهاست‌. علاوه‌ بر خانه‌هاي‌ جالب‌ توجه‌ آنچه‌ اين‌ روستا را معروف‌ و مشهور ساخته‌ است‌ وجود آب‌ معدني‌ گوارايي‌ است‌ كه‌ در كنار رودخانه‌و ساحل‌ چپ‌ آن‌ از دل‌ يك‌ تپه‌ خارج‌ مي‌شود و براي‌ امراض‌ كليوي‌ مفيد است‌. در اين‌ روستا بقعه‌اي‌ نيز موجود مي‌باشد كه‌ به‌ «امامزاده‌ محمد» معروف‌ مي‌باشد.

 

منابع:
  1. خاماچي. بهروز، فرهنگ جغرافياي آذربايجان شرقي، انتشارات سروش، 1370
  2. سيستاني. ايرج افشار، نگاهي به آذربايجان شرقي ج 1 و 2، انتشارات رايزن تهران، 1369
  3. كارنگ. عبدالعلي، آثار باستاني آذربايجان، انتشارات انجمن آثار ملي، 1351